PUL KOLEKSİYONCULUĞU (FİLATELİ) KÜLTÜREL BİR UĞRAŞTIR.

FİLATELİ HAKKINDA BİLMEK İSTEDİĞİNİZ HER ŞEY !

Filateli Nedir?

Pul koleksiyonculuğunun tüm dünyada kabul edilmiş adı Filateli'dir. Koleksiyonculuk ise posta pulları ve bununla ilgili postadan geçmiş normal, taahhütlü, iadeli taahhütlü zarf, gazete gönderi bandı, antiye, hava mektubu, posta damgaları ve benzeri filatelik materyali belli bir plan çerçevesinde bir araya toplamaktır.

Bu işle uğraşan kişilere de Filatelist denilmektedir.

Bu isim 1865 yılında Fransız koleksiyoncu Herpin tarafından bulunmuş ve bütün dünyada benimsenerek o zamandan bu zamana kullanılmıştır. Filateli kelimesi eski Yunanca kökenli "philos" ve "atelia" kelimelerinden türemiştir.

O halde filatelinin ayrılmaz bir parçası olan pul nedir? Pul, mektup, posta kartı, gazete, küçük paket ve benzeri posta gönderlerinde ücretin alındığını gösteren, önyüzünde ait olduğu egemen ülkenin siyasi, kültürel, tarihi olaylarını, güzel sanatlarını, coğrafyasını, faunasını ve saire yansıtan çeşitli resim, grafik, motifli şekiller basılmış, arka yüzüne zamk sürülmüş, genelde dikdörtgen ancak diğer geometrik veya serbest şekillerde çeşitli büyüklüklerde düzenlenebilen, genelde ayrılmasında kolaylık sağlamak üzere kenarlarına dantel açılmış, sahtesinin yapılmasını zorlaştırmak gayesi ile filigranlı özel kağıt veya benzeri malzeme üzerine, hizmet amacına yönelik değişik değerlerde basılmış bir çeşit makbuzdur.

Pulun üzerinde ait olduğu ülkenin ismi ve o ülkenin para birimine göre değeri yazılıdır. Ayrıca hangi sene hangi amaçla çıktığına veya üzerinde taşıdığı resim veya şekiller hakkında aydınlatıcı bilgilerde bulunur. Pullar genelde ülkenin seçkin sanatkarları tarafından dizayn edildiklerinden, değişik baskı tekniklerinde büyük uğraşlar karşılığı basıldıklarından, birer sanat eseri olarak tanımlanabilirler.

Dünyada ilk pul basma şerefini elinde bulunduran İngiltere'nin bastığı pullar üzerinde ülke ismi yoktur. Bunun yerine pulun sağ veya sol üst köşelerinde ait olduğu zaman döneminde iktidarda olan kral veya kraliçenin portre silueti bulunmaktadır.

   6 Mayıs 1840 günü, dünyanın ilk posta pulu olan 'one penny black'in doğduğu gündür. Bir penny değerinde, yurtiçi haberleşmede kullanılan dünyanın ilk pulu üzerinde Kraliçe Viktorya'nın resmi bulunmaktadır.

İki penny değerindeki diğer pul ise, postanın henüz tesis edilmemiş olduğu yerlere gidecek mektuplar için kullanılıyordu.

Bu pullar 12x20=240'lık tabakalar halinde basılmış olup, sol alt kenardaki harf tabakadaki düşey, sağ alt köşedeki harf ise yatay sırayı belirtmektedir. Bu durumda pulun tabakadaki yeri kesin olarak tanımlanmıştır. Pullar dantelsiz olarak basılmış olduklarından, ayırma işlemi genelde makasla yapılmıştır.

İlk koleksiyonculuk fikri de postada kullanılan pulları toplayarak, bu kodlama sistemine göre tabakayı tamamlama şeklinde doğmuş oldu. Bu uğraş daha sonra, pullar fazlalaştıkça farklı pul toplama şekline dönüştü.

İngiltere'nin arkasından diğer ülkeler de ilk pullarını çıkarttılar. Bugün dünya klasikleri arasında gösterilen, çok değerli ve nadir olan bu pulların bazıları şunlardır:

  • 01 Mart 1843 İsviçre, Zürich Kantonu rakam
  • 01 Temmuz 1843 Brezilya rakam (Öküz gözleri)
  • 30 Eylül 1843 İsviçre, Genf Kantonu Genf Arması
  • 01 Temmuz 1845 İsviçre, Basel Kantonu Basel Arması (Güvercin)
  • 01 Temmuz 1845 Amerika Birleşik Devletleri Ornament dairesi
  • 21 Eylül 1847 Mauritius Kraliçe Viktorya
  • 01 Ocak 1849 Fransa Ceres kafası
  • 01 Temmuz 1849 Belçika Kral I.Leopold
  • 01 Kasım 1849 Almanya, Bavyera bir rakamı
  • 01 Ocak 1850 İspanya Kraliçe II.Isabella
  • 10 Ocak 1850 Avustralya, Newsouthwales Sidney manzaraları
  • 01 Haziran 1850 Avusturya Arma
  • 01 Temmuz 1850 İngiliz Guyanası Ev
  • ....

 Ülkemizde ise ilk pullar Osmanlı İmparatorluğu döneminde, Darphane-i Amire'de sikkezenbaşı Abdülfettah Efendi ile Ensercioğlu Agop tarafından, taş baskı tekniği (litografi) ile, ince beyaz kağıt üzerine basıldıktan sonra istenilen renklerde tülbent veya süngerle boyanmıştır. Baskı işlemlerinin bitiminde, kontrol bordürü vurulmak üzere Maliye Nezaretine gönderilmişlerdir. Burada kontrol bordürü (Nezareti Maliye-i Devleti Aliye), çark şeklinde, itildikçe dönen ve bordür yazılarını basan hareketli bir kaşe ile tabakanın yatay sıraları arasına renkli olarak basılmıştır. Bordür; 20 Para, 1 ve 2 kuruşluk pullarda kırmızı, 5 kuruş ve takse pullarında ise mavi renktedir.

Birinci baskı tuğralı pullar:

  • 2 Kuruş koyu mavi üzerine siyah
  • 5 Kuruş Pembe üzerine siyah

Tuğralı pulların ana motifi Sultan Abdülaziz'in tuğrasıdır. Tuğranın altında bulunan ayın içinde "Devlet-i Aliye-i Osmaniye" yazılıdır.

Birinci baskı 2 ve 5 kuruş pullar 1862 sonunda basılmış olmasına rağmen ancak 1864 senesinde tedavüle çıkartılmışlardır. İkinci baskı, 20 para, 1, 2 ve 5 kuruş posta pulları ise 1 Ocak 1863 günü kullanılmaya başlamıştır.

20 para sarı üzerine siyah, 1 kuruş gri üzerine siyah, 2 kuruş mavi üzerine siyah ve 5 kuruş pembe üzerine siyah renktedirler. Aynı değerdeki pullar kırmızı kahverengi üzerine siyah renkte basılmış olup takse pulları olarak kullanılmışlardır.

Üçüncü baskıyı oluşturan 20 para ve 1 kuruş pullar kalın kağıt üzerine basılarak, 1864 yılı başında kullanılmaya başlamıştır.

Türkiye Cumhuriyeti adına Posta Pullarını çıkarma yetkisi 5584 sayılı yasa ile PTT Genel Müdürlüğü'ne verilmiştir.

PTT kendisine verilen bu yetkiye dayanarak sürekli posta pulları, resmi posta pulları ile anma pulları ve ek değerli anma pulları çıkarmaktadır.

Sürekli posta pulları ile resmi posta pullarının tirajı ihtiyaca göre belirlenmekte olup, 10 milyon adet ile 100 milyon adet arasında değişmektedir.

Senelik pul emisyon programının hazırlık çalışmaları bir yıl öncesinin Mart ayından başlanmaktadır. Programda yer alacak konuların seçiminde Bakanlıklardan, Genelkurmaydan, Üniversitelerden, vakıf ve derneklerden, kamu kurumlarından alınan çeşitli öneriler ile şubemizin tespit ettiği önemli olayların yıldönümleri ve çeşitli konular, oluşturulan bir komisyonda değerlendirildikten sonra son şeklini almaktadır. Ulaştırma Bakanlığının onayından sonra kesin şeklini alan pul emisyon programı yurtiçi ve yurtdışında ilan edilmektedir.

 

Filatelide Kullanılan Terimler

Posta pulları

Posta gönderilerinin ücretlerinin ödenmesinde kullanılmak üzere bu isim altında ve çok sayıda ve çoğunlukla iki renkli olarak bastırılan pullardır. Bu posta pullarda başta Atatürk olmak üzere, Türk Meşhurları, Anadolu bitkileri, kır çiçekleri ve benzeri konulara yer verilmektedir. Postada devamlı geçerli olduklarından "sürekli posta pulları" olarak ta isimlendirilmektedirler.

Resmi posta pulları

5584 sayılı Posta Kanunu'nun 21.maddesi gereğince genel bütçeye giren devlet daireleriyle katma ve özel bütçeli dairelerin, belediyelerin ve bunlara bağlı idare ve kurumların postaya verdikleri her türlü posta gönderilerinin ücretlerinin ödenmesinde kullanılmak üzere bastırılan pullardır.

Hatıra pulları

Başta tarihi, sosyal ve kültürel varlıklarımız olmak üzere, yurtiçi ve yurtdışında meydana gelen önemli olayların, ülke ve insanlık tarihine hizmet etmiş meşhur kişilerin doğum ve ölüm yıldönümleri, turizm değerlerimiz, nadir bulunan (endemik) bitki ve hayvanlar ve benzeri konular anmak için çıkartılan pullardır. PTT Genel Müdürlüğü her yıl en fazla 13 ayrı konuda anma pulu çıkartmakta olup, bunların tirajı genel olarak 600.000 adettir.

Artı değerli hatıra pulları

9.6.1958 gün ve 7127 sayılı yasa gereği Sosyal Yardım Kurumlarının verdikleri hizmetlere maddi katkıda bulunmak için PTT Genel Müdürlüğü tarafından yılda iki kez artı değerli hatıra pulu çıkartmaktadır. Bu pulların üzerinde yer alan artı değerler posta ücretlerinin ödenmesinde geçerli değildir. Bu yolla toplanan tutarın %75'i Kızılay'a, %25'i ise Çocuk Esirgeme Kurumuna yıl sonunda ödenmektedir. Artı değerli pullar ile anma bloklarının tirajı 300.000'dir.

Uçak pulu

Posta ücret tarifesinde uçakla gönderilecek posta maddeleri için öngörülen ücretlerde bastırılan ve üzerlerinde havacılıkla ilgili resimler bulunan pullardır.

Otomat pulu (ATM)

Özel makinelerde ihtiyaca uygun değerde üretilen posta pullarıdır. Bugün bir çok ülkede kullanılmaktadır. Ülkemizde ise 1987 ve 1988 yıllarında kullanılmıştır.

Tematik pul

Hayvan, bitki, spor, meşhur adamlar, tablolar, taşıtlar gibi belli konuların resimlerini taşıyan pullardır.

Takse pulu

Postaya verildiği sırada ücreti hiç ödenmemiş veya eksik ödenmiş posta gönderilerinin alıcılarından veya gerektiğinde göndericilerinden alınan ücretler için kullanılan pullardır.

Tet-Beş

Birbirine ters olarak basılmış iki pula denir. Bunlar baş başa ters, yan yana ters ve ayak ayağa ters basılmış olabilir.

Föyye

Üzerinde dantelli veya dantelsiz bir veya birkaç pul basılmış olan ve kenarlarında çoğu zaman yazılar taşıyan küçük pul tabakasıdır.

Sürsarj

Daha önceden tedavüle çıkartılmış olan pulları tekrar kullanmak gayesi ile üzerlerindeki değerlerini değiştirerek veya değiştirmeksizin başka bir olayı anmak veya pulun çıkarılış amacını değiştirmek için yeni yazılar, rakamlar veya motifler basılması işlemidir.

Varyete

Bir pulun Posta İşletmesinin kontrolü altında ve çok sayıda değişik şekillerde basılmasıdır. Varyete hatalı baskı (erör) değildir.

Santre

Bir pulun resmini çevreleyen çerçevenin (formanın) pul kağıdının tam ortasına basılmış olması halidir. Bu pulda resim, dantelli kenarlardan eşit uzaklıktadır.

Portföy

Bir hatıra pulu için bastırılan ve içinde söz konusu anma pulu, bununla ilgili ilk gün zarfı , kart veya öteki yayınlar bulunan filatelik dosyadır.

Seri

Aynı isim altında çıkarılan aynı veya değişik değerdeki birden fazla pulların tamamına denir.

4'lü Blok

Birbirinden ayrılmamış, üst üste ve yan yana 4 puldan meydana gelen pul grubudur.

Lejand

Pul üzerindeki yazılara verilen isimdir.

Şarniyer

Pulların albüme tutturulmasına yarayan küçük zamklı şeffaf kağıt parçasına verilen isimdir.

Normal ihtiyaç posta mektubu

Kişisel veya ticari ihtiyaç neticesinde, postada geçerli mektup gönderme şartları uygun, gerekli posta ücretine uygun değerde pul yapıştırılmış ve postadan geçmiş mektuplardır.

Taahhütlü posta mektubu

Postaya verildiğinde, şube tarafından kayıt altına alınarak, alındığına dair göndericisine damgalı makbuz verilen bir gönderi türüdür.

Filatelik zarf

İlk gün ve özel gün damgasını taşıyan, komple özel zarflardır. Tedavüle çıkan hatıra pullarını tam seri olarak yapıştırarak postadan geçirilen mektuplar da filatelik zarf mahiyetindedir.

İlk gün zarfı

Üzerlerinde bir anma veya sürekli pul serisi yapıştırılıp konuya ait ilk gün damgası ile damgalanmış, yazı ve motifler taşıyan özel zarflardır.

Özel gün zarfı

Üzerlerine yapıştırılan pula özel bir filatelik damga basılan, damga konusu ile ilgili yazı ve motifler taşıyan özel zarflardır.

Marj

Pul tabakalarının ve anma bloklarının kenarlarında ve pulların çerçeveleri dışında kalan baskısız kısımlardır.

Antiye

Üzerinde alınacak ücreti gösterir pul baskısı bulunan resimli veya resimsiz posta kartlarına verilen isimdir.

Perforaj

Tabakalardaki ve anma bloklarındaki pulların birbirinden kolayca ayrılabilmeleri için aralarına özel zımba makinesiyle yapılan delik açma işlemine denir.

Değer

Pulun üzerlerinde rakam ve/veya yazı ile gösterilen postadaki satış fiyatına verilen isimdir. Herhangi bir serideki pulu belirlemek için de kullanılır.Örneğin serinin 60 kuruşluk pulu gibi.

Dantel

Perforaj işlemi sonunda pulların kenarlarında oluşan doğrusal hat şeklindeki delik dizisine dantel denir. Lineer, kutu ve blok dantel türleri vardır. Lineer dantelde pul köşelerindeki dantel delikleri simetrik değildir

Emisyon

Bir değerli kağıdın veya pulun belirtildiği gün kullanıma çıkarılmasına denir.

Erör

Değerli kağıtların basımı veya zımbalanması sırasında oluşan hataya denir. Değişik erör türleri vardır. Örneğin, baskı kalıbındaki hatadan dolayı meydana gelen klişe erörü, baskı işlemi sırasında herhangi bir rengin basılmasının unutulması sonucunda oluşan renk erörü, perforaj işleminde unutulan zımbalama sonucu oluşan kısmen ve/veya tamamen dantelsiz erörü gibi.

Ese

Baskı işleminin belirli durumunu ve sonucunu gösterme için hazırlanan baskı örneklerine verilen isimdir. Eselerin sadece PTT arşivlerinde bulunmaları gerekir.

Forma

Pul üzerindeki resimli kısmın, kenar açıklıkları hariç, boyutuna verilen isimdir. Örneğin 25x40 mm gibi.

Tiraj

Pul ve/veya değerli kağıtların baskı adedine denir.

Filigran

Pulların basımındaki sahteciliği önlemek için bazı pulların kağıdında bulunan ve kuvvetli ışığa veya siyah zemin üzerine tutulduğunda fark edilebilen şekil, yazı veya motif gibi işaretlere denir. Zor görülen filigranı tespit edebilmek için pul ön yüzü alta gelecek şekilde siyah zeminli bir küçük küvet içine yatırılarak, üzerine kimyasal olarak temiz bir damla benzin damlatılarak filigran belirgin hale getirilir.

Maksimum kart

Posta pulundaki resmin aynısının büyütülmüş olarak basılmış olduğu resimli karttır. Bu kartın resimli yüzüne yapıştırılmış olan pula tatbik edilmiş olan damganın gerek pul ve gerekse kartla yakın bağlantısı olmalıdır. Örneğin, kart ve pul resimleri aynı olmasına rağmen konu ile alakası olmayan veya olay yeriyle alakası bulunmayan bir yerin damgasını içeren kart, maksimum kart olarak kabul edilmemektedir.

 

Damgalar

Pulların postada kullanıldıklarını belli etmek için damgalama işlemi yapılmaktadır. Damgalanan pul iptal edilmiş olduğundan tekrar kullanılamaz. Bunu sağlamak için çeşitli tipte posta damgaları kullanılmaktadır.

Günlük normal damga

Her Posta şubesinin kendisine ait her gün tarihi değiştirilen bir posta damgası vardır. Bu damgada posta şubesinin ismi, uygulamada varsa posta kodu, yine uygulamada varsa zaman bildirimi ve Posta İşletme numarası vardır. Bu damgalar geriye veya ileriye dönük olarak kullanılamaz.

İlk gün damgası

Posta veya hatıra pullarının tedavüle çıkarıldıkları gün, pulların konusuyla ilgili olarak hazırlanmış, sadece o gün kullanılan ve yalnız ait oldukları pulların iptalinde kullanılan, tarihli posta damgalarıdır. Genelde konuya ait yazı ve motiflerle süslüdür.

Özel gün damgası

Anısına pul çıkartılmamış önemli gün ve olaylar için belirli günlerde kullanılan, ilgili bulunduğu olaya ait yazı ve motifler bulunan tarihli posta damgalarına denir.

İlk uçuş damgası

Belirli bir hat üzerinde yapılan uçuş esnasında taşınan uçak postasının iptalinde kullanılan, üzerinde ilgili uçuş rotası belirten yazı ve motifli, tarihli özel posta damgalarıdır. Uçuşun gerçekleştiğinin kanıtı olarak ilk uçuş mektup zarflarında, varış yerinin posta damgasının bulunması aranmaktadır.

Yukarıda belirtilen damga çeşitlerinin daha iyi anlaşılabilmeleri için, aşağıda bazı damga örnekleri verilmiştir.

Bilindiği gibi damga, puldan çok daha eski bir filatelik geçmişe sahiptir. Pulun olmadığı dönemlerde, gönderilerin hangi posta merkezinden verildiklerini belirmek için kullanılmış Prefilatelik posta damgaları bugün koleksiyoncular tarafından aranan nadir damgalardan birisidir. Bir çok çeşitleri ve kullanım amaçları bulunan bu posta damgalarını inceleyen özel damga katalogları mevcuttur.

Keza bugün piyasada tedavüle çıkmış pullar için yapılmış bir çok tanınmış kataloglar mevcuttur. Eski pulların alım ve satım işleri ile takas işlemlerinde bu kataloglar baz alınmaktadır.

Daha fazla bilgi için bu pul ve damga kataloglarına müracaat edilmesini öneririz.


Tek daire çerçeveli,
isimli posta damgası

Tek daire çerçeveli,
tarihli, turistik
posta damgası

İlk gün damgası
Sadece ait olduğu
pulla kullanılmaktadır

Özel posta damgası

Seyyar posta damgası

İlk uçuş özel damgası


Reklamlı makine damgası

 

Pul Koleksiyonculuğu

Pul koleksiyonculuğu, kişinin gündelik işlerin stresinden uzaklaşmak ve boş zamanlarını değerlendirmek, bilinçli yapıldığında ileride maddi değeri olan bir koleksiyonun oluşacağı, öğretici, araştırmaya yöneltici, sosyal yaşama bağlayıcı bir uğraştır.

 

İşe Nasıl Başlamalı?

İşe başlamak için gerekli olan bazı malzemenin temini ve tabi sabır gereklidir. Başlangıç olarak pul maşası (dikkat evlerde bulunan cımbızlar değil), pulların konulacağı özel pul defteri veya albümü, pulları incelemek için büyüteç, föy, arkası zamklı siyah renkte veya şeffaf muhafaza kılıfları (Hawid) yeterlidir. Muhafaza kılıflarına damgalı pullarda konulabildiğinden eskiden kullanılan şarniyerlere bugün için artık gereksinim yoktur.

İlk önce çevrenden eline geçen zarflardaki pulları toplamakla işe başlayabilirsin. Hoşuna giden, net ve temiz damgalı pulları, zarf üzerinde bir bütün olarak saklamalısın. Pullarına zarar vermeden kestiğin zarf parçalarını soğuk veya ılık su içine atarak, pullar zamklarından ayrılıncaya kadar beklemeli ve sonra sudan çıkartarak temiz ve renksiz kurutma kağıtları arasına koyarak, üzerine ağırlık yapacak kalın kitaplar konur. Bu şekilde kurutma kağıtları arasındaki pul kurutulma işlemi sırasında ütülenmiş olur. Pulları kurutmak için bir ısı kaynağına (radyatör, soba, fön gibi) ihtiyaç yoktur. Bu şekilde kurutma pula zarar verebilir.

Kurutulan pullar gözden geçirilerek, temiz durumda olmayanlar, zedelenmiş ve yırtık olanlar, danteli kopuklar ayıklanarak atılmalıdır. Bu pulların hiçbir değeri yoktur. Keza kötü damgalanmış pullardan da uzak durmalıdır. Diğer temiz pullar ülkelere veya motiflerine göre pul defterine dizilirler.

Pullar, diğer koleksiyonculardan değiştirme yoluyla veya biriktirecek paranın bir miktarı ile piyasadan bedeli karşılığı temin edilebilir.

 

Hangi Koleksiyonu Yapmalı?

Tavsiyemiz, başlangıçta bütün pulları biriktirmendir. Belirli bir aşamadan sonra ise bütün pulları biriktiremeyeceğin anlaşılacaktır. Bu durumda nasıl bir koleksiyon yapacağın hususunda karar vermelisin. Bu hususta kararı kendin vermelisin. Bu bir veya birkaç ülke koleksiyonu olacağı gibi, sevdiğin bir konu üzerinde tematik bir koleksiyon da olabilir.

Eminiz ki, önce kendi ülkenin pullarını toplamaya başlayacaksın. Bunun başlıca nedeni bu pulları kolay bir şekilde temin edebilmen olacaktır. En yakın posta şubesine abone olarak, emisyon programında bulunan bütün pullardan ve ilk gün zarflarından birer tane temin edebilirsin. Maddi açıdan olanağın olduğu taktirde bazı pullardan veya zarflardan birer tane daha temin ederek ileride takas için kullanabilirsin.

Unutulmaması gereken en önemli konu, ülke koleksiyonunda, o ülkeye ait bütün pulların eksiksiz olarak çeşitli şekilde, pul, zarf ,blok, karne vb. bir araya getirilmesidir.

Sevdiğin bir konu hakkında, örneğin fauna, turizm, kuşlar, deniz hayvanları, spor, taşıtlar ve benzeri bir konu üzerine tematik bir koleksiyon da yapılabilir. Ancak o konu hakkında yeterli pul ve filatelik belge bulunabilmelidir. İlk aşamada iyi araştırılmış, konuyu filatelik olarak her yönüyle işleyebilecek bir plan yapılmalıdır. Daha sonra bu plan doğrultusunda değişik ülke pulları, zarflar, özel damgalar, karneler, ilk gün zarfları, antiye gibi filatelik malzeme toplanmalıdır.

Yapılacak her tür koleksiyon için uluslararası geçerli yönetmelikler koleksiyoncular için elzem olan dokümandır.

 

Pul Sergileri

Koleksiyonculuğun zirve noktası, oluşan koleksiyonu başkaları ile paylaşmaktır. Bunun için PTT Genel Müdürlüğü ile Filateli Dernekleri arasında bölgesel sergiler veya Türkiye Filateli Dernekleri Federasyonu patronajında milli sergiler veya FEPA, FIP gibi kuruluşların patronajında gerçekleştirilen uluslararası ve dünya pul sergileri yapılmaktadır. Bu sergiler bir yarışma özelliği gösterir ve ilgili kuruluşlar tarafından seçilen jürilerin değerlendirdiği koleksiyonlara madalya ve benzeri hediyeler verilir.